Sejarah bukit-bukit berkuasa di Kuala Lumpur

Bukit dan cangkat menjadi benang penghubung dalam rencana 2020 yang menelusuri Istana Negara, Bukit Tunku, Residensi serta Carcosa sebagai tapak kuasa Kuala Lumpur.

Dalam rencana yang terbit pada 5 Mei 2020, wartawan veteran Zin Mahmud menggunakan bukit sebagai lensa untuk membaca sejarah kuasa di Kuala Lumpur. Beliau menghubungkan tanah tinggi dengan tempat bersemayam raja, kediaman pentadbir dan bangunan kerajaan. Istana Negara di Jalan Tuanku Abdul Halim menjadi titik mula kerana kedudukannya di kawasan berbukit berhampiran wilayah yang pernah dikenali sebagai Kenny Hills. Istilah bukit-bukit berkuasa ialah gagasan rencana, bukan nama rasmi satu rangkaian geografi.

Kenny Hills, menurut catatan itu, mengambil nama William Kenny, Pengarah Kerja Raya Negeri-Negeri Melayu Bersekutu yang dikaitkan dengan pembangunan kawasan berkenaan. Selepas merdeka, nama Bukit Kenny digunakan dan bangunan kolonial di sana menjadi kediaman rasmi penjawat awam. Kawasan itu kemudian dikenali sebagai Bukit Tunku bagi memperingati Perdana Menteri pertama, Tunku Abdul Rahman Putra. Drama Tamu di Bukit Kenny karya Usman Awang turut disebut sebagai sebahagian ingatan budaya terhadap nama lamanya.

Rencana tersebut membezakan rumah kerajaan No. 1, Jalan Tunku di Bukit Tunku daripada Residensi di Jalan Dato Onn. Residensi digunakan Tunku sebagai kediaman rasmi sejak beliau menjadi Ketua Menteri Persekutuan Tanah Melayu pada 1955, sebelum bangunan itu dijadikan Memorial Tunku Abdul Rahman Putra. Perubahan fungsi daripada rumah rasmi kepada memorial menjadikan tapak berkenaan bukan sekadar struktur di atas bukit, tetapi tempat sejarah politik dipamerkan kepada orang ramai.

Nama jalan di sekitarnya juga membawa lapisan pentadbiran. Jalan Dato Onn pernah dikenali sebagai Residency Road, kemudian Brockman Road sempena Edward Brockman, Ketua Setiausaha Negeri-Negeri Melayu Bersekutu. Selepas merdeka, Jalan Brockman akhirnya dinamakan Jalan Dato Onn bagi memperingati Onn Jaafar. Urutan nama ini menunjukkan bagaimana peta bandar berubah bersama rejim dan tokoh yang mahu dikenang, walaupun rencana asal tidak menyediakan tarikh bagi setiap pertukaran.

Bagi tahun 1880, Zin menghuraikan Kuala Lumpur sebagai pusat pentadbiran Selangor, sedangkan Jugra kekal ibu kota kerana Sultan Abdul Samad bersemayam di sana. Dalam kerangka beliau, ibu kota ditentukan oleh tempat raja dan istana, sementara pusat pentadbiran menempatkan urusan kerajaan. Perbandingan itu kemudian digunakan untuk menerangkan hubungan Kuala Lumpur dengan Putrajaya pada zaman moden. Ia ialah tafsiran sejarah dan bahasa kuasa penulis, bukan rumusan perundangan tentang status setiap bandar.

Catatan itu menyebut Residen pertama Selangor, William Bloomfield, memindahkan pusat pentadbiran ke Kuala Lumpur dan memilih sebuah bukit untuk kediaman yang dinamakan Residency. Alasan keselamatan yang dihuraikan berkait kebimbangannya terhadap penempatan Cina di sekitar Petaling, namun penulis turut menyatakan kebimbangan tersebut tidak berasas kerana Yap Ah Loy mengutamakan hubungan baik demi kemakmuran Kuala Lumpur. Pemulihan ini mengekalkan konteks itu sebagai pandangan pentadbir kolonial, bukan penilaian terhadap komuniti berkenaan.

Apabila Negeri-Negeri Melayu Bersekutu ditubuhkan pada 1895, Kuala Lumpur menjadi pusat pentadbirannya. Para Residen negeri mempunyai seorang ketua bergelar Resident-General, dengan Frank Swettenham dinamakan sebagai pemegang pertama. Sebuah kediaman rasmi untuk jawatan itu dibina pada 1897 di bukit berhampiran Residency dan dikenali sebagai Carcosa Mansion. Bangunan bersebelahan yang didirikan kemudian, King’s House, akhirnya membentuk kelompok yang dikenali sebagai Carcosa Seri Negara.

Empat lapisan yang muncul daripada rencana itu membawa makna berbeza. Istana Negara mewakili institusi Yang di-Pertuan Agong, Bukit Tunku mengandungi ingatan kediaman dan nama pascamerdeka, Residensi menghubungkan pentadbiran dengan memorial, manakala Carcosa mencatat warisan pemerintahan kolonial. Mengelompokkannya membantu pembaca melihat kaitan ruang dan kuasa, tetapi tidak menjadikan semua tapak sebahagian satu kawasan atau memberikan status warisan yang sama kepada setiap bangunan.

Pemulihan ini mengekalkan tarikh, judul dan garis naratif asal sambil membezakan fakta tapak daripada tafsiran penulis. Portal Istana Negara mengesahkan alamat institusi di Jalan Tuanku Abdul Halim, manakala dokumen perancangan DBKL menyediakan konteks rasmi tentang kawalan pembangunan Kuala Lumpur. Kedua-duanya tidak mengesahkan setiap kisah kolonial dalam rencana. Penelitian lanjut tentang lot, tarikh pertukaran nama dan status pemuliharaan memerlukan rekod arkib serta dokumen warisan khusus bagi setiap lokasi.