Zine merakam Dang Wangi dan sejarah muzik bawah tanah yang mudah hilang

Terbitan kecil buatan sendiri sedang berfungsi sebagai arkib komuniti apabila pembuat zine merekod muzik bawah tanah, ruang terlupa di Kuala Lumpur dan budaya setempat sebelum jejaknya hilang.

Budaya zine di Malaysia bermula sebelum internet dan masih bertahan dalam zaman digital. Istilah itu berasal daripada fanzine, iaitu gabungan kata fan dan magazine, serta biasanya merujuk penerbitan buatan sendiri mengenai minat khusus. Kandungannya dahulu sering dikaitkan dengan muzik punk, heavy metal, fiksyen sains atau sukan. Hari ini bentuknya merangkumi esei sosial, puisi, ilustrasi, fotografi dan seni konsep, termasuk usaha merekod warisan serta subbudaya tempatan.

Fungsi arkib komuniti muncul apabila pencipta memilih perkara yang jarang mendapat liputan arus perdana. Muzik bawah tanah, ruang kota yang berubah dan amalan setempat boleh kekal dalam ingatan lisan tanpa rekod fizikal yang mudah dirujuk. Malay Mail menampilkan tiga pembuat zine dengan kaedah berlainan: pengumpul muzik Abdul Mutalib Jaamat, penerbit kecil Zaidi Musa dan pensyarah seni bina dalaman Victor Chin Fung Vui. Setiap projek bermula daripada jurang dokumentasi yang mereka sendiri lihat.

Abdul Mutalib, pengasas blog Altar Aksara, sedang menyusun rekod keluaran piring hitam kumpulan muzik bawah tanah tempatan. Beliau mengehadkan skop kepada vinil kerana mendokumentasikan kaset dan cakera padat sekali gus terlalu besar untuk projeknya. Pilihan itu menghasilkan arkib khusus, bukan senarai lengkap semua rakaman muzik bawah tanah Malaysia. Sumber menyatakan negara tidak lagi mempunyai kilang menekan vinil selepas Kings Studio di Petaling Jaya ditutup pada dekad 1990-an.

Rekod awal yang ditemuinya bermula pada 1996 apabila The Bollocks dari Kuala Pilah mengeluarkan EP tujuh inci My Friend. Album penuh pertama dalam bentuk vinil oleh kumpulan bawah tanah yang dinyatakan ialah Working Class Heroes keluaran Roots n Boots pada 2000. Kumpulan street punk dan Oi itu berpangkalan di Selangor. Abdul Mutalib merancang dua jilid: jilid pertama meliputi 1996 hingga 2015 dan jilid kedua bermula dari 2016.

Di Kuala Lumpur, Victor Chin menggunakan siri KL Pretty untuk melihat semula bahagian kota termasuk Dang Wangi. Zinenya menggabungkan gambaran ruang yang semakin dilupakan dengan ulasan tentang keadaan tempat dan kepentingan reka bentuk kepada bandar yang boleh didiami. Projek itu dibina daripada cerita orang yang pernah tinggal atau melalui kawasan tersebut. Tujuannya ialah menghasilkan bahan fizikal yang boleh dirujuk kemudian, supaya ingatan tentang Dang Wangi tidak bergantung pada cerita lisan sahaja.

Victor telah mendokumentasikan bahagian Kuala Lumpur dan penduduknya selama kira-kira tiga tahun. Beliau melihat bahan bercetak sebagai sesuatu yang mempunyai berat, perhatian dan jangka hayat berbeza daripada hantaran media sosial yang bergerak mengikut trend. Pandangan itu tidak bermaksud kandungan digital tiada nilai; sumber hanya menerangkan mengapa beliau memilih zine sebagai bentuk kerja. Buku kecil memberinya ruang bebas untuk menyusun topik, imej dan pemerhatian tanpa perlu mengikut format platform.

Zaidi Musa pula mengendalikan Kedai Hitam Putih di Kota Bharu dan menjalankan penerbitan kecil. Antara kerjanya ialah dokumentari mengenai kilang mancis terakhir di Sungai Keladi yang beroperasi sejak 1933, serta siri poskad bermaklumat tentang pertanian dan budaya tempatan Kelantan. Kaedah poskad memadatkan gambar serta maklumat kepada objek yang boleh disimpan. Seperti dua pencipta lain, projeknya bertolak daripada kebimbangan bahawa budaya khusus kurang direkod dengan baik.

Bagi Kuala Lumpur dan Malaysia, nilai projek ini terletak pada butiran yang dikumpulkan: tahun keluaran muzik, nama kumpulan, pengalaman ruang Dang Wangi dan proses budaya setempat. Zine tidak menggantikan arkib institusi atau membuktikan setiap sejarah secara menyeluruh, tetapi ia menyediakan rekod pencipta yang nyata dan boleh diperiksa. Perkembangan seterusnya ialah penerbitan dua jilid vinil, kesinambungan siri KL Pretty dan bahan tempatan lain yang menambah lapisan kepada ingatan bandar serta negara.