Tun Dr Hasmah tinggalkan warisan kesihatan ibu, anak dan khidmat masyarakat

Malaysia kehilangan seorang doktor perintis yang membina kerjayanya melalui kesihatan ibu dan anak di luar bandar sebelum menggunakan kedudukan nasional untuk kerja kebajikan, pendidikan dan kemanusiaan.

Tun Dr Hasmah Mohamad Ali meninggal dunia pada pagi 28 September di Institut Jantung Negara, Kuala Lumpur, pada usia 100 tahun. Beliau meninggalkan suaminya, bekas perdana menteri Tun Dr Mahathir Mohamad, serta tujuh anak. Pemergian itu menutup perjalanan hidup yang sering dikenali melalui kedudukan sebagai isteri perdana menteri, tetapi rekodnya bermula sebagai seorang doktor dan pegawai kesihatan awam. Sumbangan beliau merangkumi kerja klinikal, pendidikan kesihatan, kebajikan, institusi pengajian dan misi kemanusiaan.

Dilahirkan di Klang, Selangor pada 12 Julai 1926, Hasmah ialah anak keenam daripada 10 beradik. Beliau menjadi antara wanita Melayu terawal memasuki King Edward VII College of Medicine di Singapura. Di situ beliau bertemu Dr Mahathir pada 1947 sebelum menamatkan pengajian pada 1955. Mereka berkahwin pada 1956. Latar itu meletakkan perjalanan profesionalnya dalam generasi awal wanita Melayu yang memasuki bidang perubatan melalui latihan formal ketika penyertaan wanita dalam kerjaya tersebut masih terbatas.

Selepas menyertai perkhidmatan perubatan kerajaan, tumpuan awal Hasmah ialah masyarakat luar bandar Kedah. Kerjanya meliputi kesihatan ibu, kebersihan asas, imunisasi dan pendidikan kesihatan. Pada 1965, beliau dilantik sebagai pegawai perubatan wanita pertama dalam Jabatan Kesihatan Ibu dan Anak. Beliau memperoleh diploma kesihatan awam dari University of Michigan pada 1966 dan kemudian menjadi Pegawai Kesihatan Ibu dan Anak Negeri wanita pertama di Kedah pada 1974.

Rekod kesihatan rasmi yang dipetik sumber mengaitkan usaha akar umbinya di Kedah dengan penurunan kadar kematian bayi daripada 75 kepada enam bagi setiap 1,000 kelahiran hidup. Angka itu menerangkan perubahan besar sepanjang program berkaitan, tetapi laporan tidak memecahkan sumbangan setiap intervensi atau tempoh tepat perbandingan. Ia tetap menunjukkan bidang yang menjadi teras kerjaya Hasmah: membawa penjagaan ibu, imunisasi, kebersihan dan pengetahuan kesihatan lebih dekat kepada keluarga di luar bandar.

Apabila Dr Mahathir menjadi perdana menteri, Hasmah menggunakan ruang awamnya untuk mengetengahkan kesihatan ibu, perancangan keluarga, pencegahan penyalahgunaan dadah dan literasi dewasa luar bandar. Beliau menjadi isteri perdana menteri dari 1981 hingga 2003 dan sekali lagi dari 2018 hingga 2020. Pada 1995, beliau mengetuai delegasi Malaysia ke Persidangan Dunia Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu Keempat mengenai Wanita di Beijing, kemudian mempengerusikan Dialog Wanita Pertama pada Sidang Kemuncak OIC 2003.

Peranan institusinya turut melibatkan Persatuan Pandu Puteri Malaysia, Yayasan Persatuan Perubatan Malaysia dan Badminton Association of Malaysia. Dalam pendidikan tinggi, beliau berkhidmat sebagai canselor pertama Universiti Multimedia dari 1997 hingga 2012. Pada Mac 2000, Hasmah mengetuai misi kemanusiaan bebas selama lima hari ke Iraq untuk menilai kesan sekatan antarabangsa terhadap wanita dan kanak-kanak serta menghantar bekalan perubatan kepada hospital pediatrik dan rumah anak yatim.

Kehidupan lewatnya menunjukkan minat yang tidak terhad kepada tugas rasmi. Beliau kembali bermain biola selepas berhenti selama 70 tahun dan melelong instrumen bagi mengumpul dana kebajikan. Hasmah juga mempelajari bahasa Perancis secara perbualan ketika berusia 70-an serta alat muzik erhu pada usia 80-an. Autobiografinya diterbitkan pada 2016. Pada 2019, beliau menjalani rawatan kanser payudara dan kemudian berkongsi pengalaman itu untuk menggalakkan wanita mendapatkan saringan klinikal awal.

Bagi Malaysia, ukuran warisan Tun Dr Hasmah paling kukuh terletak pada rangkaian kerja yang boleh dikenal pasti: kesihatan ibu dan anak di Kedah, pendidikan kesihatan, kepimpinan pertubuhan, universiti dan bantuan kemanusiaan. Beliau juga mempunyai akar langsung di Selangor melalui kelahirannya di Klang, manakala khidmat nasional dan pemergiannya berhubung rapat dengan Kuala Lumpur serta Putrajaya. Ucapan takziah datang daripada institusi diraja dan kerajaan, tetapi rekod profesionalnya memberi konteks mengapa pemergian ini merupakan kehilangan negara, bukan berita keluarga semata-mata.