Arkib Negara rakam ratusan bahasa dan dialek dalam bentuk tulisan serta video

Usaha memelihara warisan bahasa Malaysia kini bergerak daripada senarai nama kepada rakaman cara bertutur, supaya sebutan dan ungkapan lisan tidak hilang tanpa rekod yang boleh dirujuk.

Ratusan bahasa, dialek dan ungkapan percakapan masyarakat Malaysia sedang dihimpunkan dalam sebuah pangkalan data kerajaan. Menteri Perpaduan Negara Datuk Aaron Ago Dagang menerangkan bahawa Arkib Negara Malaysia sedang menjalankan dokumentasi berskala besar itu untuk melindungi warisan linguistik bagi generasi akan datang. Usaha tersebut merangkumi bahasa Orang Asli, dialek Melayu negeri dan bentuk pertuturan komuniti lain, menjadikannya lebih luas daripada projek yang hanya menumpukan satu bahasa atau satu wilayah.

Antara bahasa yang dinamakan sebagai terancam ialah Che Wong, Kensiu dan Mah Meri. Bentuk bahasa lain yang semakin kurang digunakan termasuk bahasa Portugis Melaka, Melayu Baba, Melayu Chitty serta dialek Cina seperti Hokkien Kelantan. Senarai itu menunjukkan kehilangan bahasa tidak terhad kepada komuniti tertentu. Setiapnya mempunyai cara sebutan, kosa kata dan sejarah penggunaan tersendiri, sebab itu dokumentasi perlu menangkap lebih daripada ejaan atau terjemahan asas.

Malaysia dilaporkan mempunyai lebih 130 bahasa, tetapi sebahagiannya semakin pudar kerana kekurangan pembelajaran formal dan penghantaran yang semakin lemah dalam keluarga. Keadaan itu memberi konteks kepada pilihan Arkib Negara merakam bahan dalam beberapa bentuk. Apabila sesuatu bahasa banyak diwariskan secara lisan, rekod teks sahaja mungkin tidak menunjukkan intonasi, sebutan atau cara ungkapan digunakan. Video pertuturan melengkapkan bahan bertulis dengan contoh bunyi dan penggunaan oleh penutur.

Asas kerja semasa datang daripada inisiatif Bahasa Kolokial yang bermula pada 2024. Aaron memaklumkan kajian bagi merekod dan mendokumentasikan bahasa, dialek serta ungkapan kolokial masyarakat pelbagai latar telah selesai. Penyelesaian kajian tidak bermaksud semua bahan sudah tersedia kepada orang ramai. Arkib Negara masih mengendalikan jumlah kandungan yang besar, dan pangkalan data itu dinyatakan akan dapat diakses pada masa depan tanpa tarikh pelancaran khusus dalam laporan yang diperiksa.

Apabila dibuka kelak, pangkalan data itu dirancang menjadi rujukan awam, termasuk untuk pelajar yang mahu mempelajari pelbagai bahasa. Ciri yang disahkan setakat ini ialah gabungan bahan tulisan dan video cara orang bercakap. Sumber tidak menyatakan jumlah rakaman, senarai penuh bahasa, format carian atau syarat akses. Oleh itu, manfaat pendidikan boleh diterangkan sebagai tujuan yang dirancang, bukan perkhidmatan yang sudah boleh digunakan serta-merta pada 16 September.

Kerja bahasa itu berjalan bersama inisiatif Arkib Komuniti. Program ini bertujuan mendokumentasikan sejarah, pengalaman, tradisi dan ingatan bersama komuniti yang berbeza di Malaysia. Hubungannya jelas: bahasa membawa lebih daripada makna perkataan kerana ia turut menyimpan cara sesebuah masyarakat menceritakan pengalaman dan mengekalkan identiti. Menyimpan rakaman pertuturan bersama bahan komuniti memberi konteks yang lebih kaya berbanding memisahkan bahasa daripada orang yang menggunakannya.

Satu lagi komponen dasar warisan ialah Rang Undang-Undang Muzium Malaysia yang akan datang. Ia dirancang sebagai undang-undang persekutuan pertama dengan peruntukan khusus tentang penubuhan muzium dan pengawalseliaan aktivitinya. Malaysia mempunyai kira-kira 232 muzium, tetapi hanya 22 berada di bawah Jabatan Muzium Malaysia. Selebihnya dikendalikan kerajaan negeri, agensi lain, institusi dan pihak swasta, menerangkan mengapa kerajaan melihat keperluan kepada pendekatan nasional yang lebih tersusun.

Bagi pembaca di Kuala Lumpur, Selangor dan seluruh Malaysia, projek ini menyediakan laluan untuk bahasa keluarga atau komuniti direkod sebagai sebahagian warisan negara, walaupun akses awam belum dibuka. Arkib Negara yang berpangkalan di Kuala Lumpur memegang peranan utama dalam penyusunan itu. Perkara yang boleh dinilai seterusnya ialah bila pangkalan data dilancarkan, bahasa mana yang telah dirakam dan bagaimana bahan video serta tulisan boleh digunakan, tanpa menganggap semua ratusan bahasa sudah lengkap didokumentasikan hari ini.