Akta jerebu rentas sempadan boleh digubal, tetapi bukti punca dan pelaku jadi halangan

Kesediaan mempertimbang akta khusus belum menjawab persoalan paling sukar: bagaimana membuktikan sebuah kebakaran di luar negara menyebabkan jerebu dan siapa yang boleh dipertanggungjawabkan.

Malaysia boleh menggubal undang-undang khusus untuk menangani jerebu rentas sempadan, tetapi kerajaan belum mengumumkan bahawa sebuah rang undang-undang sudah disediakan. Timbalan Menteri Sumber Asli dan Kelestarian Alam Syed Ibrahim Syed Noh memberitahu Dewan Rakyat bahawa tiada halangan dari segi prinsip jika undang-undang seperti yang digunakan Singapura didapati perlu. Pertimbangan itu masih bergantung pada reka bentuk mekanisme yang benar-benar boleh dikuatkuasakan, bukan sekadar kewujudan satu akta baharu di atas kertas.

Halangan utama ialah mendapatkan bukti yang cukup untuk menentukan sumber pencemaran dan pihak yang bertanggungjawab. Sebuah undang-undang menghukum memerlukan asas untuk mengenakan penalti atau mengambil tindakan undang-undang terhadap pihak tertentu. Jerebu pula bergerak merentas sempadan dan boleh melibatkan kebakaran di kawasan yang jauh daripada tempat udara tercemar diukur. Kerajaan tidak menyatakan bahawa semua maklumat tersebut kini tersedia, maka kesediaan menggubal akta tidak sama dengan kemampuan membawa sesuatu kes dengan serta-merta.

Empat jenis maklumat disebut sebagai sebahagian daripada siasatan yang diperlukan. Pihak berkuasa perlu memperoleh koordinat kebakaran, mengenal pasti pemilik tanah, menentukan siapa yang menjalankan kegiatan di kawasan berkenaan dan menghubungkan kebakaran itu dengan jerebu yang terhasil. Setiap unsur menjawab soalan berbeza: lokasi, kawalan tanah, pelaku dan sebab-akibat. Kekurangan pada satu bahagian boleh menyukarkan penguatkuasaan walaupun bacaan kualiti udara di Malaysia menunjukkan pencemaran sedang berlaku.

Rujukan kepada Singapura memberi contoh perbandingan, bukannya pengesahan bahawa Malaysia akan menyalin undang-undang negara itu. Akta Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan Singapura telah berkuat kuasa sejak 2014. Pertanyaan di Parlimen meminta kerajaan menilai sama ada Malaysia akan meneruskan undang-undang seumpamanya dan mengkaji kelemahan model tersebut. Jawapan kerajaan menekankan keperluan kaedah serta mekanisme yang menjadikan undang-undang perlu, boleh dikuatkuasakan dan mampu berfungsi sebagai alat hukuman.

Matlamat pencegahan juga disebut. Undang-undang diharap dapat menghalang pembakaran terbuka yang menjejaskan kesihatan dan kesejahteraan masyarakat di negara sendiri, negara jiran dan rantau ASEAN. Namun, sumber tidak menyenaraikan jenis pihak yang akan berada dalam bidang kuasa, kadar denda, standard bukti atau kaedah penyampaian saman merentas negara. Tanpa butiran itu, pembaca tidak boleh menganggap sebuah syarikat atau pemilik tanah tertentu sudah boleh dikenakan tindakan hanya berdasarkan lokasi titik panas.

Malaysia pada masa sama mempunyai saluran kerjasama serantau melalui Perjanjian ASEAN mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan. Rantau ini turut membawa visi untuk bebas jerebu menjelang 2030. Kerajaan menyatakan usaha diplomatik diteruskan melalui diplomasi sains dan dana jerebu. Saluran tersebut berjalan bersama pertimbangan undang-undang domestik, bukannya bukti bahawa akta khusus sudah diluluskan. Laporan juga tidak memberikan jumlah dana, projek yang dibiayai atau ukuran kemajuan terhadap sasaran 2030.

Bagi penduduk Kuala Lumpur dan Selangor, perbezaan antara kawalan kualiti udara harian dengan tindakan undang-undang jangka panjang perlu jelas. Bacaan udara dan nasihat kesihatan menjawab pendedahan semasa, manakala akta rentas sempadan bertujuan menentukan tanggungjawab serta hukuman berdasarkan bukti. Pengumuman di Dewan Rakyat tidak mewujudkan saluran tuntutan baharu untuk orang ramai dan tidak menggantikan arahan kesihatan sedia ada. Kesan kepada penduduk hanya boleh dinilai selepas bentuk undang-undang, bidang kuasa dan mekanisme bukti diterbitkan.

Langkah seterusnya yang patut dipantau ialah sama ada kerajaan mengemukakan cadangan rang undang-undang, bagaimana pengalaman Singapura dinilai dan kaedah apa digunakan untuk mendapatkan data tanah serta aktiviti di lokasi kebakaran. Ujian sebenar bukan tajuk akta, tetapi keupayaan menghubungkan satu kejadian dengan pencemaran yang sampai ke Malaysia secara sah dan boleh dibuktikan. Sehingga mekanisme itu diumumkan, kedudukan kerajaan ialah terbuka kepada penggubalan sambil mengakui pengumpulan bukti sebagai cabaran terbesar, bukannya janji bahawa penguatkuasaan baharu telah bermula.